Tryb rozkazujący – włoski. Kompletny przewodnik

„Zaczekaj”, „mów ciszej”, „chodźmy” – takie zwroty przydają się w wielu codziennych rozmowach. Po włosku wyrażamy je za pomocą imperativo, czyli trybu rozkazującego. Używamy go do wydawania poleceń, ale również do próśb, rad i zaproszeń. Forma czasownika zależy od tego, czy zwracasz się do kogoś na „ty”, rozmawiasz z kilkoma osobami, czy używasz grzecznościowego „Pan/Pani”. Jak tworzyć tryb rozkazujący w języku włoskim? Przeczytaj nasz poradnik i poznaj zasady odmiany.

Czym jest tryb rozkazujący w języku włoskim?

Tryb rozkazujący w języku włoskim służy do wyrażania poleceń, próśb, zakazów, rad i zaproszeń. Jego włoska nazwa to modo imperativo. Choć kojarzy się z wydawaniem rozkazów, w codziennych rozmowach często pomaga po prostu poprosić drugą osobę o wykonanie jakiejś czynności. Przykładowo: Apri la porta! oznacza „Otwórz drzwi!”, a Prendi un ombrello! – „Weź parasol!”. Pierwsze zdanie może być poleceniem lub prośbą, drugie radą przed wyjściem. Odbiór wypowiedzi zależy od kontekstu, tonu głosu i relacji między rozmówcami.

Sprawdź też: Gramatyka włoska

Tu, noi i voi – do kogo kierujemy polecenie?

Formy tu używamy, gdy zwracamy się do jednej osoby na „ty”: Ascolta! – „Słuchaj!”. Forma voi odnosi się do kilku osób: Ascoltate! – „Słuchajcie!”. To właśnie druga osoba liczby pojedynczej i mnogiej jest podstawą imperativo.

Noi obejmuje także mówiącego i wyraża zachętę do wspólnego działania. Parliamo! oznacza „Porozmawiajmy!” lub „Mówmy!”, a Andiamo! – „Chodźmy!”. Nie jest to polecenie kierowane wyłącznie do drugiej osoby.

Obok tu, noi i voi znajdziesz też grzecznościowe Lei oraz bardzo formalne Loro. Gramatycznie imperativo ma własne formy dla tu i voi, natomiast noi oraz trzecia osoba korzystają z congiuntivo presente w funkcji zachęty lub polecenia. Takie zastosowanie nazywamy congiuntivo esortativo.

Koniecznie przeczytaj też: Tryb congiuntivo po włosku.

Jak tworzyć tryb rozkazujący z czasowników regularnych?

Odmiana czasowników regularnych zależy od końcówki bezokolicznika: -are, -ere lub -ire. Najpierw ustal osobę, do której kierujesz wypowiedź, a następnie dobierz formę odpowiednią dla danej koniugacji.

Końcówki w drugiej osobie liczby pojedynczej

Czasowniki zakończone na -are mają w twierdzącym imperativo dla tu końcówkę -a. Z parlare, czyli „mówić”, powstaje parla! – „Mów!”. Podobnie cantare zmienia się w canta! – „Śpiewaj!”. Możesz rozpisać tę formę jako temat cant- i końcówkę -a.

Przy czasownikach na -ere używamy końcówki -i: scrivere → scrivi! – „Pisz!”. Ten sam wzór obowiązuje przy czasownikach na -ire bez rozszerzenia -isc-, np. dormire → dormi! – „Śpij!”.

Uważaj na różnicę między imperativo a presente indicativo czasowników na -are. Tu parli oznacza „Mówisz”, natomiast polecenie brzmi Parla!. Przy scrivere forma scrivi może oznaczać zarówno „piszesz”, jak i „pisz” – rozpoznasz znaczenie z kontekstu.

Czasowniki na -ire z rozszerzeniem -isc-

Część czasowników na -ire ma w odmianie rozszerzenie -isc-. Przykładem jest finire, czyli „kończyć”: dla tu używamy finisci, dla Lei finisca, a dla Loro finiscano. W noi i voi rozszerzenie się nie pojawia: mówimy finiamo oraz finite.

Finisci questo esercizio! oznacza „Dokończ to ćwiczenie!”. W rozmowie grzecznościowej powiesz Finisca questo esercizio, per favore – „Proszę dokończyć to ćwiczenie”. Nie wszystkie czasowniki na -ire odmieniają się więc tak samo jak dormire.

Odmiana parlare, scrivere, dormire i finire

W poniższej tabeli pokazujemy formy używane w twierdzących poleceniach i zachętach. Scrivere ma tutaj regularne formy, choć w innych częściach odmiany występują wyjątki, np. imiesłów passato scritto. Zaimki osobowe zapisujemy dla ułatwienia nauki – w zwykłych wypowiedziach najczęściej je pomijamy. Duże litery w Lei i Loro pozwalają tutaj odróżnić formy grzecznościowe od „ona” oraz „oni/one”.

Dla tych czasowników formy noi i voi są identyczne z presente indicativo. Parliamo italiano może znaczyć „Mówimy po włosku”, a Parliamo italiano! – „Mówmy po włosku!”. Podobnie Scrivete! jest poleceniem „Piszcie!”, choć ta sama forma występuje w zdaniu opisującym, co robicie. Forma grzecznościowa Lei przy czasownikach na -are ma końcówkę -i, a przy -ere i -ire najczęściej -a. Dlatego zestawiamy tu parla – Lei parli, ale tu scrivi – Lei scriva i tu dormi – Lei dorma.

Czasowniki nieregularne w trybie rozkazującym

Często używane czasowniki nieregularne mają formy, które warto zapamiętać osobno. Dotyczy to m.in. essere, avere, andare, dare, dire, fare, stare i sapere. Nie wszystkie ich formy odbiegają od presente indicativo, ale nie wystarczy zastosować samych końcówek poznanych przy czasownikach regularnych.

Essere, avere i sapere – sii, abbi, sappi

Essere oznacza „być”, avere – „mieć”, a sapere – „wiedzieć” lub „umieć”. Dla tu ich formy rozkazujące to odpowiednio sii, abbi i sappi.

Sii prudente! oznacza „Bądź ostrożny!”, a Abbi pazienza! – „Miej cierpliwość!”. Z kolei Sappi che puoi contare su di meprzetłumaczymy jako „Wiedz, że możesz na mnie liczyć”.

Nieregularne formy pojawiają się również przy voi: siate, abbiate i sappiate. Dlatego „Bądźcie cierpliwi!” to Siate pazienti!, a „Miejcie cierpliwość!” – Abbiate pazienza!. W imperativo nie zastępujemy tych form przez siete czy avete.

Andare, fare, dare i stare – dwie poprawne formy dla tu

Przy czterech czasownikach możesz użyć pełnej albo skróconej formy: vai lub va’, fai lub fa’, dai lub da’, stai lub sta’. Oba warianty są poprawne.

Vai a casa! znaczy „Idź do domu!”, Fai attenzione! – „Uważaj!”, Dai una mano! – „Pomóż!”, a Sta’ qui! – „Zostań tutaj!”. Formę czasownika dire, czyli „powiedzieć”, zapisujemy jako di’: Di’ la verità! – „Powiedz prawdę!”.

W skróconych formach używamy apostrofu. Zapis sta’ nie jest tym samym co sta w zdaniu Marco sta bene – „Marco dobrze się czuje”. Podobnie di’ jako polecenie trzeba odróżnić od przyimka di, np. w wyrażeniu un bicchiere di acqua – „szklanka wody”.

Tabela odmiany najważniejszych czasowników nieregularnych

Przygotowane przez nas zestawienie obejmuje tu, Lei, voi i Loro. Formy w ostatniej kolumnie są zarazem formami trzeciej osoby liczby mnogiej congiuntivo presente i mogą występować w zdaniach oznaczających „niech oni/one…”.

W formie noi używamy m.in. noi andiamo, noi siamo i noi diciamo. Andiamo a casa! oznacza „Chodźmy do domu!”, Siamo prudenti! – „Bądźmy ostrożni!”, a Diciamo la verità! – „Powiedzmy prawdę!”. W tych przykładach zachęta obejmuje również osobę, która mówi.

Jeśli chcesz uporządkować inne nieregularne formy, sprawdź także listę włoskich czasowników nieregularnych.

Forma grzecznościowa Lei i zastosowanie Loro

Gdy zwracasz się do jednej osoby jako do Pana lub Pani, używasz Lei i czasownika w trzeciej osobie liczby pojedynczej. W poleceniach oraz prośbach jest to forma congiuntivo presente. Sam zaimek nie musi występować w zdaniu.

Mi dica il Suo nome, per favore oznacza „Proszę mi powiedzieć, jak się Pan/Pani nazywa”. Scriva qui, per favore to „Proszę tutaj napisać”, a Si accomodi – „Proszę usiąść” lub „Proszę się rozgościć”, zależnie od sytuacji.

Grzecznościowe Loro jest dziś rzadkie, bardzo formalne i często odbierane jako przestarzałe. Do kilku osób zwykle zwracamy się przez voi, także w uprzejmej rozmowie: Entrate, per favore – „Proszę wejść”.

Trzecia osoba liczby mnogiej pozostaje natomiast przydatna w poleceniach dotyczących innych osób. Che dicano la verità! znaczy „Niech powiedzą prawdę!”, a Che facciano silenzio! – „Niech będą cicho!”. To inne zastosowanie niż grzecznościowe zwracanie się do grupy przez Loro.

Jak tworzyć przeczenia w trybie rozkazującym?

Przeczenia pozwalają powiedzieć komuś, czego ma nie robić. Najważniejsza różnica dotyczy tu: w tej osobie nie dodajemy po prostu non do formy twierdzącej.

Non + bezokolicznik dla tu

W drugiej osobie liczby pojedynczej przeczenie tworzymy według schematu non + bezokolicznik. Zasada obejmuje także czasowniki nieregularne.

Non parlare! oznacza „Nie mów!”, Non cantare! – „Nie śpiewaj!”, a Non fare questo! – „Nie rób tego!”. Zamiast rozkazującego di’ pojawia się bezokolicznik dire: Non dire stupidaggini! – „Nie gadaj głupot!”.

Różnica jest dobrze widoczna przy essere i avere: Sii prudente! – „Bądź ostrożny!”, ale Non essere imprudente! – „Nie bądź nieostrożny!”. Podobnie Abbi pazienza! oznacza „Miej cierpliwość!”, natomiast Non avere paura! – „Nie bój się!”.

Non przed formą czasownika dla pozostałych osób

Dla noi, voi, Lei i Loro dodajemy non przed odpowiednią formą czasownika. Nie zastępujemy jej bezokolicznikiem tak jak przy tu. Gdy w zdaniu pojawia się zaimek dopełnienia, może on znaleźć się między non a czasownikiem.

Non cantate! to „Nie śpiewajcie!”, Non facciamo rumore! – „Nie hałasujmy!”, a Non faccia rumore! – „Proszę nie hałasować”. W trzeciej osobie liczby mnogiej możemy powiedzieć Che non facciano rumore! – „Niech nie hałasują!”.

Zapamiętaj również różnicę między Non dire! – „Nie mów!” a Non dite! – „Nie mówcie!”. W drugim przykładzie zwracasz się do kilku osób.

Jak używać imperativo w praktyce i brzmieć uprzejmie?

Sama poprawna odmiana nie wystarczy, żeby prośba pasowała do rozmowy. Zwróć uwagę na to, z kim rozmawiasz, jaki masz ton głosu i czy sytuacja wymaga tu, czy Lei.

Per favore i per piacere przy prośbach

Do polecenia możesz dodać per favore lub per piacere, czyli „proszę”. Parla piano, per favore oznacza „Mów ciszej, proszę”, a Parli piano, per favore – „Proszę mówić ciszej” w rozmowie grzecznościowej.

Dodanie per favore łagodzi wypowiedź, ale nie zastępuje wyboru odpowiedniej osoby. Do kogoś, z kim rozmawiasz przez Lei, nadal używasz formy parli, a nie parla.

Krótkie zdania przydatne w codziennych rozmowach

Jeśli potrzebujesz chwili na odpowiedź, możesz powiedzieć Dammi un po’ di tempo – „Daj mi trochę czasu”. W rozmowie grzecznościowej użyjesz Mi dia un po’ di tempo – „Proszę dać mi trochę czasu”.

Chcąc zaproponować wspólne działanie, powiesz Facciamo una pausa! – „Zróbmy przerwę!”. Gdy prosisz kilka osób o informację, przyda się Fateci sapere! – „Dajcie nam znać!”. Takie zdania warto ćwiczyć w konkretnych sytuacjach, żeby szybciej przypominać sobie potrzebne formy.

Ćwicz włoski w rozmowie na kursach Belle Parole

Odmianę łatwiej wykorzystać, kiedy ćwiczysz całe wypowiedzi – prosisz o pomoc, udzielasz wskazówek albo proponujesz wspólne wyjście. Podczas rozmowy możesz sprawdzić, czy dobierasz odpowiednią osobę, poprawnie tworzysz przeczenia i umiesz połączyć zaimek z czasownikiem.

W Belle Parole możesz uczyć się na zajęciach indywidualnych lub grupowych, również przez internet. Kursy prowadzą lektorzy i native speakerzy, w tym rodowici Włosi mówiący po polsku. Sprawdź kurs języka włoskiego online i skontaktuj się z nami, aby omówić poziom oraz formę nauki odpowiednią dla Ciebie.