Czas Passato Remoto. Budowa i zastosowanie

Jak opowiedzieć po włosku o wydarzeniach, które już się zakończyły? Jedną z możliwości jest użycie passato remoto – czasu często spotykanego w książkach, biografiach i tekstach historycznych. Jego nazwa może sugerować, że dotyczy wyłącznie odległej przeszłości, ale w praktyce nie zawsze tak jest. Znaczenie mają również kontekst wypowiedzi i zwyczaje językowe w danym regionie Włoch. Zobacz, jak odmieniać czasowniki w passato remoto i w jakich sytuacjach używać tego czasu.

Czym jest czas passato remoto w języku włoskim?

Passato remoto to czas przeszły prosty trybu oznajmującego, który przedstawia zakończone wydarzenia jako oddzielone od teraźniejszości. Bywa nazywany czasem przeszłym historycznym, ponieważ często występuje w opowieściach o historii. Nie ogranicza się jednak do wydarzeń sprzed setek lat.

Istotny jest sposób przedstawienia czynności przeszłych. Osoba mówiąca lub pisząca ujmuje je jako zamknięty etap. Nie oznacza to, że wydarzenia nie pozostawiły żadnych rzeczywistych skutków. Chodzi o perspektywę opowiadania, a nie o ocenę ich znaczenia dla współczesnego świata.

W języku polskim nie ma osobnego czasu o dokładnie takim samym zastosowaniu. Włoskie comprò i ha comprato można przetłumaczyć jako „kupił” lub „kupiła”, choć pierwsza forma należy do passato remoto, a druga do passato prossimo. W rozpoznawaniu takich różnic pomogą Ci także nasze materiały z gramatyki włoskiej.

Kiedy używa się passato remoto?

Historia, biografie, literatura i baśnie

Passato remoto spotkasz w podręcznikach historycznych, biografiach, powieściach oraz baśniach. Pozwala przedstawiać zakończone wydarzenia i prowadzić opowieść: ktoś przyjechał, otworzył drzwi, zobaczył znajomego i rozpoczął rozmowę.

Dante nacque a Firenze nel 1265. – Dante urodził się we Florencji w 1265 roku.

Il principe aprì la porta ed entrò nel castello. – Książę otworzył drzwi i wszedł do zamku.

Nie oznacza to, że każdy czasownik w literackiej opowieści musi występować w passato remoto. Opisy miejsc, pogody czy trwających sytuacji często wymagają imperfetto. Oba czasy mają różne funkcje i mogą pojawić się w jednym zdaniu.

Passato remoto w codziennej rozmowie

Użycie tego czasu zależy również od regionu. W północnych Włoszech w mowie potocznej przeważa passato prossimo, także przy opisywaniu wydarzeń, które miały miejsce wiele lat temu. Passato remoto częściej pojawia się w rozmowach w części regionów południowych, m.in. na Sycylii oraz na obszarach Kalabrii i Salento. Może tam dotyczyć również niedawnej przeszłości.

Czas ten pozostaje obecny także w środkowych Włoszech, w tym w Toskanii. Nie warto więc przyjmować zasady, że passato remoto to wyłącznie język książek albo że wszyscy na południu Włoch używają go w identyczny sposób.

Jak tworzyć passato remoto? Czasowniki regularne

W podstawowej konstrukcji passato remoto nie dodajesz czasownika posiłkowego ani participio passato.Odmieniasz sam czasownik. Przy formach regularnych usuwasz zakończenie bezokolicznika i do tematu dodajesz odpowiednią końcówkę.

Czasowniki zakończone na -are, -ere i -ire należą do trzech koniugacji. Każda ma własny zestaw końcówek passato remoto. Jeżeli potrzebujesz przypomnienia tego podziału, zajrzyj do artykułu o odmianie włoskich czasowników.

Odmiana parlare, credere i dormire

Przykładowo parlai powstaje przez połączenie tematu parl- z końcówką -ai. Przy credere poprawne są również warianty credei, credé i crederono, odpowiednio dla pierwszej i trzeciej osoby liczby pojedynczej oraz trzeciej osoby liczby mnogiej.

Zwróć uwagę na akcenty: piszemy parlò i dormì. Forma fu jest natomiast zapisywana bez akcentu.

Passato remoto odmienia się przez osoby i liczby, ale nie przez rodzaje. Zarówno lui parlò, jak i lei parlò ma tę samą formę czasownika. To różnica względem polskich form „mówił” i „mówiła”.

Jak odmieniać czasowniki nieregularne w passato remoto?

Nie wszystkie formy utworzysz przez dodanie regularnej końcówki do tematu bezokolicznika. Nauka passato remoto wymaga również poznania czasowników nieregularnych. Warto zacząć od tych, które często występują w opowieściach.

Odmiana essere i avere

W zdaniu Fu una giornata difficile – „To był trudny dzień” – fu jest formą czasownika essere w passato remoto. Nie towarzyszy jej participio passato. Podobnie w Ebbi paura – „Poczułem / poczułam strach” – ebbi jest samodzielnie użytym czasownikiem.

Najczęstsze czasowniki nieregularne

Poniższe zestawienie obejmuje trzy osoby, w których widać zmieniony temat. To dobry punkt wyjścia, ale nie zastępuje nauki całego czasownika.

Przy wielu czasownikach nieregularność obejmuje pierwszą i trzecią osobę liczby pojedynczej oraz trzecią osobę liczby mnogiej. Zobacz pełną odmianę scrivere: scrissi, scrivesti, scrisse, scrivemmo, scriveste, scrissero. Formy tu, noi i voizachowują tu temat scriv-.

To częsty schemat, a nie reguła dla wszystkich czasowników. Na przykład essere wymaga zapamiętania całej odmiany.

Passato remoto a passato prossimo – czym różnią się te czasy?

Oba czasy mogą opisywać zakończone czynności. Różnią się budową oraz sposobem przedstawiania wydarzenia. Nie wystarczy sprawdzić, ile dni lub lat minęło od danej sytuacji.

Passato remoto przedstawia zdarzenie jako zamknięty fakt z przeszłości. Czas passato prossimo często wiąże je z teraźniejszością: skutkiem, aktualnym doświadczeniem lub perspektywą osoby mówiącej. We współczesnej rozmowie passato prossimo jest jednak używane szerzej, również jako zwykły czas opowiadania o zakończonych wydarzeniach.

Porównaj Marco partì per Roma i Marco è partito per Roma. Oba zdania można przetłumaczyć jako „Marco wyjechał do Rzymu”. Pierwsze pasuje np. do narracji o zamkniętych wydarzeniach. Drugie może być bieżącą wiadomością o jego wyjeździe, ale też częścią zwykłej relacji z przeszłości. O interpretacji decyduje kontekst.

Budowa passato prossimo i formy participio passato

Czas przeszły passato prossimo jest czasem złożonym. Składa się z dwóch elementów: czasownika posiłkowego oraz participio passato głównego czasownika.

Schemat: essere lub avere w czasie teraźniejszym + participio passato.

Formy avere to ho, hai, ha, abbiamo, avete, hanno, a essere: sono, sei, è, siamo, siete, sono. Użycie essere lub avere odmienionego przez osoby zależy od czasownika i konstrukcji.

Participio passato to imiesłów przeszły. Regularne formy participio passato mają zakończenia -ato dla czasowników na -are, -uto dla czasowników na -ere oraz -ito dla czasowników na -ire: parlato, creduto, dormito. Istnieje też wiele form nieregularnych, np. visto, scritto i fatto.

Samo scritto nie jest formą osobową passato remoto. Porównaj ho scritto – passato prossimo – oraz scrissi – passato remoto.

Kiedy użyć essere, a kiedy avere?

W passato prossimo czasowniki przechodnie w stronie czynnej łączą się z czasownikiem posiłkowym avere. Mogą przyjmować dopełnienie bliższe, czyli odpowiednik włoskiego complemento oggetto. W zdaniu Ho letto un libro – „Przeczytałem / przeczytałam książkę” – takim dopełnieniem jest un libro.

Czasowniki nieprzechodnie mogą łączyć się z essere albo avere. Nie należy utożsamiać ich wszystkich z czasownikami ruchu wymagającymi essere. Mówimy sono andato – „poszedłem”, ale ho camminato – „chodziłem / chodziłam”. Przy nowych czasownikach warto sprawdzać wybór czasownika posiłkowego w słowniku.

W konstrukcjach takich jak è arrivata i sono partite, tworzonych z czasownikiem posiłkowym essere, imiesłów zgadza się z podmiotem pod względem rodzaju i liczby. Przy arrivare mamy więc Marco è arrivato, Anna è arrivata, i ragazzi sono arrivati oraz le ragazze sono arrivate.

Przy połączeniu z czasownikiem avere imiesłów zwykle nie zmienia się zależnie od podmiotu: Marco ha letto, Anna ha letto. Nie jest to jednak bezwyjątkowa zasada nieodmienności. Przy poprzedzających czasownik zaimkach dopełnienia bliższego lo, la, li, le participio passato uzgadnia się z nimi: Hai visto le fotografie? Le ho viste. Zaimek le zastępuje tu rzeczownik fotografie, dlatego występuje forma viste.

Podsumowanie passato prossimo – co zapamiętać?

Passato prossimo to czas złożony, a passato remoto to czas prosty. Porównuj całe formy: ho parlato – parlai, sono andato – andai, hai visto – vedesti. Sam imiesłów nie wystarcza do utworzenia passato prossimo, a do podstawowej formy passato remoto nie dodajesz czasownika posiłkowego.

Czasowniki zwrotne i modalne w passato remoto

Jak odmieniać czasowniki zwrotne?

Przy czasownikach zwrotnych używasz odpowiedniego zaimka oraz formy passato remoto: mi alzai – „wstałem / wstałam”, si lavò – „umył się / umyła się”, si fermarono – „zatrzymali się / zatrzymały się”.

W passato prossimo czasowniki zwrotne łączą się z czasownikiem posiłkowym essere. Porównaj mi alzai i mi sono alzata. W drugim przykładzie forma imiesłowu wskazuje, że wypowiada się kobieta. W pierwszym płeć osoby mówiącej nie zmienia formy alzai.

Jak stosować czasowniki modalne?

Czasowniki modalne dovere, potere i volere również mają formy passato remoto. Możesz powiedzieć dovette tornare – „musiał / musiała wrócić”, non poté entrare – „nie mógł / nie mogła wejść” oraz volle partire – „chciał / chciała wyjechać”.

W takich połączeniach odmieniasz czasownik modalny, a drugi czasownik pozostawiasz w bezokoliczniku. Nie dodajesz participio passato. Więcej o wyrażaniu możliwości, konieczności i chęci przeczytasz w artykule o włoskich czasownikach modalnych.

Passato remoto czy imperfetto – jak opowiadać o przeszłości?

Passato remoto przedstawia wydarzenia jako zakończoną całość i często prowadzi główną akcję opowieści. Imperfetto służy m.in. do opisywania tła, zwyczajów oraz sytuacji trwających w danym momencie przeszłości.

Mentre Giulia camminava nel bosco, incontrò un lupo. – Kiedy Giulia szła przez las, spotkała wilka.

Forma camminava opisuje trwającą sytuację. Incontrò wprowadza wydarzenie, które nastąpiło na tym tle. Podobnie w zdaniu Pioveva quando Marco arrivò – „Padało, kiedy Marco przyjechał” – pogoda stanowi tło przyjazdu.

Nie chodzi o to, że czynność wyrażona imperfetto nigdy się nie skończyła. Różnica polega na sposobie jej przedstawienia. Więcej informacji o tym, jak współpracują ze sobą różne konstrukcje, znajdziesz w naszym przeglądzie czasów w języku włoskim.

Passato remoto a trapassato remoto – czym jest czas zaprzeszły?

Trapassato remoto to inny czas niż passato remoto. Jest czasem złożonym i przedstawia czynność zakończoną przed kolejnym wydarzeniem z przeszłości. Spotyka się go przede wszystkim w języku literackim, w zdaniach podrzędnych czasowych.

Schemat: essere lub avere w passato remoto + participio passato.

Dopo che ebbe finito di scrivere, uscì. – Gdy skończył / skończyła pisać, wyszedł / wyszła.

Non appena fu arrivata, telefonò a sua madre. – Gdy tylko przyjechała, zadzwoniła do matki.

W pierwszym zdaniu ebbe finito wskazuje czynność wcześniejszą niż uscì. W drugim fu arrivata poprzedza telefonò. To właśnie w trapassato remoto pojawia się połączenie form ebbe lub fu z imiesłowem.

Czas zaprzeszły występuje też jako częściej używany trapassato prossimo. Tworzymy go z essere lub avere w imperfetto oraz participio passato, np. aveva finito albo era arrivata. Obie konstrukcje wyrażają wcześniejszość wobec innego punktu w przeszłości, ale trapassato prossimo ma szersze zastosowanie.

Chcesz swobodniej opowiadać po włosku? Poznaj kursy Belle Parole

Rozpoznawanie form fu, disse czy scrisse ułatwia czytanie włoskich tekstów. Żeby samodzielnie opowiadać o przeszłości, potrzebujesz również ćwiczeń z dobierania czasów do sytuacji. Na zajęciach możesz pracować nad gramatyką, rozwijać słownictwo i sprawdzać swoje zdania w rozmowie z lektorem.

W Belle Parole możesz wybrać kurs języka włoskiego online i uczyć się indywidualnie lub w grupie. Jeżeli dopiero zaczynasz, sprawdź kursy włoskiego dla początkujących. Skontaktuj się z nami i dobierz zajęcia do swojego poziomu oraz celu nauki.